Po Toruniu można podróżować w różny sposób. Są zabytki, muzea, pierniki i ocean dobrych restauracji oraz fajnych klubów. Ale jest też metoda dotychczas mało znana. Wycieczka szlakiem filmu i kina.

Linda, Hoffman, Szapołowska, Serocki, Ford, Zanussi, Kędzierzawska, Passendorfer, Nasfeter, Bławut, Głowacki, Wasilewski… nazwiska osób związanych z historią kina i Toruniem można by mnożyć.

Toruń od 1931 roku był wielokrotnie planem filmowym, Stare Miasto kryje wiele tajemnic i zaskakujących miejsc związanych z X Muzą. Aby zapełnić te białą plamę na turystycznej mapie Torunia, twórcy Międzynarodowego Festiwalu Filmowego przygotowali dla Was specjalny szlak – Toruńską Trasę Filmową. Teraz, wraz z Urzędem Miasta Torunia, oddajemy go Wam poprzez tę stronę, za darmo i z radością. Podróżujcie po „filmowym Toruniu”.

Toruń, na planie filmu "Prawo i pięść"

Toruń, na planie filmu „Prawo i pięść”

Szapołowska, Kożuchowska, Głowacki, Linda

Zanim zaczniemy o filmach to parę słów o gwiazdach kina pochodzących z Torunia. Niektóre z nich także uwzględniliśmy na naszym szlaku. Gwiazdą w stylu iście hollywoodzkim była na pewno Helena Grossówna. Urodzona w 1904 roku w Toruniu, tutaj zdobywała pierwsze szlify jako tancerka i aktorka. W latach 30. stała się najpopularniejszą kobiecą gwiazdą polskiego filmu. Poświęciliśmy jej stację nr 11: „Teatr”.

Także przed wojną urodził się na ul. Św. Ducha wielki, polski kompozytor Kazimierz Serocki, twórca muzyki do „Krzyżaków” i „Potopu”. W 1938 roku swoich „Ludzi Wisły” kręcił nieznany jeszcze szerszej widowni Aleksander Ford.

Po wojnie z Torunia wywędrowali w świat kina Bogusław Linda, Grażyna Szapołowska, Adrianna Biedrzyńska. W wolnej Polsce, po 1989 objawiły się talenty Małgorzaty Kożuchowskiej, Olgi Bołądź, Magdaleny Czerwińskiej, Joanny Koroniewskiej, no i oczywiście laureata Polskich Orłów – Piotra Głowackiego, a także zdobywcy Srebrnego Niedźwiedzia na Berlinale – Tomasza Wasilewskiego. O wszystkich spośród nich dbamy z dużą skrupulatnością.

Jakub Gierszał odbiera Flisaka Tofifest

Jakub Gierszał odbiera Flisaka Tofifest

Flisak „oskarem” regionu

Większość wymienionych aktorów i reżyserów jest laureatami nagrody Flisak Tofifest, przyznawanej na naszym festiwalu od samego początku jego istnienia, przez prezydenta Torunia Michała Zaleskiego. Nagroda honoruje wybitne osobowości kina, związane z regionem kujawsko – pomorskim, mające też wkład w rozwój polskiej kinematografii. Poza ogólnopolskimi gwiazdami, Flisaka otrzymało także wielu filmowców niezależnych z Torunia i Bydgoszczy.

Zresztą Tofifest nie pomaga regionalnemu kinu tylko od święta. Prowadzimy blog poświęcony regionalnemu kinu i wydaliśmy książkowy szkic historii filmu na terenach obecnego regionu kujawsko – pomorskiego. Wraz z filmami z Torunia i Bydgoszczy objechaliśmy – w ramach kilku tras – blisko 60 miast w Polsce oraz Berlin, Rzym, Pragę, Sofię, Brno czy Wilno. Przez długi czas Kafka Jaworska, dyrektorka Tofifest, organizowała w kinach studyjnych miasta oficjalne premiery kinowe filmów twórców z Torunia.

A jakie miejsce w tym wszystkim ma „Filmowy Toruń”? To autorski pomysł Jarosława Jaworskiego, programmera pasma regionalnego na Tofifest, który w ściśle subiektywny sposób oprowadza filmowym szlakiem po mieście. 

"Excentrycy" w Dworze Artusa; fot. Marcin Makowski

„Excentrycy” w Dworze Artusa fot. Marcin Makowski

Od „Panienki” do „Excentryków”

Torunianie po raz pierwszy zobaczyli projekcję filmową w 1897 roku. W 1907 roku powstały pierwsze stałe kina – Polka Joanna Łyskowska założyła kinoteatr w Victoria Park (obecnie tereny Wydziału Fizyki UMK przy ul. Grudziądzkiej), Zentral Theater Thorn powstał przy obecnej ul. Wielkie Garbary, a Theater Lebenden Photographien (Teatr Żywych Fotografii) przy Rynku Nowomiejskim. To ostatnie miejsce, pod nazwą „Corso”, było pierwszym miejskim kinem, które przetrwało wiele lat – istniało do 1937 roku (wg innych źródeł do 1931).

W latach 30. XX wieku Toruń po raz pierwszy stał się planem filmowym za sprawą producenta i reżysera Bernarda Marwińskiego. Jego z szumem otwarta wytwórnia filmowa Marwin – Film rozpoczęła w 1931 roku zdjęcia do pełnometrażowego melodramatu „Panienka z chmur”. Z filmu zachowało się do dziś jedynie kilka minut, o czym piszemy przy okazji stacji nr 4 „Most”.

Potem poszło już z górki. W 1938 nakręcono u nas film „Ludzie Wisły” w reżyserii duetu Jerzy Zarzycki – Aleksander Ford (tak, ten sam Ford od „Krzyżaków”!). Po wojnie realizowano zdjęcia do „Zamachu” Jerzego Passendorfera (1958), „Kolorowych pończoch” Janusza Nasfetera (1960), „Czterech pancernych” (odcinek 6, 1969), „Prawa i pięści” Jerzego Hoffmana i Edwarda Skórzewskiego czy legendarnego „Rejsu” Marka Piwowskiego (1970). Tytułowy „rejs” w tym, chyba najbardziej kultowym filmie polskim, odpływa właśnie z toruńskich bulwarów nadwiślańskich.

W latach 70. epizodycznie pojawiały się u nas różne ekipy, m. in. ze słynnym „07 zgłoś się” czyli Bronisławem Cieślakiem, który kręcił tu „Wściekłego”. Na starówce powstało też kilka ujęć do czarnego kryminału „Wśród nocnej ciszy” Tadeusza Chmielewskiego.

Potem przyszły lata 80. I najbardziej utytułowany film jaki powstał w Toruniu. „Rok spokojnego Słońca” Krzysztofa Zanussiego (1984) zdobył bowiem Złote Lwy na prestiżowym festiwalu w Wenecji.

W latach 90. Na Starym Mieście pojawiła się Dorota Kędzierzawska, realizująca niektóre zdjęcia do „Wron” (1993). Ale w międzyczasie w kinie zachodziły zmiany, które ruszyły z posad świat filmu…

"Rejs", reż. Marek Piwowski, panorama Torunia od strony Wisły

„Rejs”, reż. Marek Piwowski

Niezależni

W wolnej Polsce, wraz z upadkiem komunizmu pojawiła się też rewolucja technologiczna zmieniająca całkowicie realia świata kina. Kamery VHS pozwoliły wielu osobom stać się filmowcami – amatorami. Z czasem obok „oficjalnego” kina powstał silny i dynamiczny nurt kina niezależnego. Niejednokrotnie ciekawszy od sztywnych produkcji mainstreamu.

Pierwszą dużą produkcją niezależną, jaka powstała na toruńskim Starym Mieście była komedia o Krzyżakach „1409 – afera na zamku Bartenstein” wg pomysłu toruńskiej grupy satyrycznej Kompania M3 (pierwsze zdjęcia 1998, realizacja filmu 2001, premiera na FPFF w Gdyni 2005). W Toruniu zaczęło powstawać wiele produkcji niezależnych. Pełnometrażowe „Owoce miłości” Marka Żydowicza, „Mr Parabollic” Jacka Kościuszko, „Egzemplarz” Pawła Jaworskiego, „Szymon Python” Magdaleny Strzałki i Mariusza Katy. W pierwszej i drugiej dekadzie XXI wieku Tworzyli także m.in. Waldemar Grzesik, Paweł Hejbudzki, Marika Krajniewska, Marcel Woźniak, Krystian Wieczyński, Radosław Smużny, grupa Next Level i Jacek Banach.

Największe sukcesy odnieśli nagradzani na wielu festiwalach reżyserzy Marcin Gładych („Hakerzy wolności”, „Panoptikon”) i Ryszard Kruk („Taksówkarz”, „Ziggy Dust”). Wraz z niezależnymi swoje filmy kręcili w Toruniu nadal filmowcy zawodowi.

Jan Machulski w "1409", fot.Szymon Kobusiński

Jan Machulski w „1409”, fot.Szymon Kobusiński; wnętrze wieży „Gdanisko” na ruinach Zamku

Ksiądz z HIV i jazzmani vs. komuniści

W 2006 roku Toruń stał się scenerią dla debiutu reżyserskiego, wielkiego aktora, Andrzeja Seweryna i jego „Kto nigdy nie żył” o księdzu, który zaraża się wirusem HIV. Dwa lata później powstawał w naszym mieście „Jeszcze nie wieczór” Jacka Bławuta, w 2012 „Dżej dżej” Macieja Bochniaka, a w latach 2012 – 2014 Toruń stał się centrum życia bohaterów arcypopularnego serialu TVN – „Lekarze”. Ostatnim jak na razie filmem jaki powstał w Toruniu byli „Excentrycy, czyli po słonecznej stronie ulicy” Janusza Majewskiego (stan na grudzień 2016).

Co dalej? Życie i talent artystów kina dopisze ciąg dalszy. Odwiedzajcie stronę trasy filmowej, blog o kinie regionalnym oraz stronę internetową festiwalu Tofifest, a na pewno niczego nie przegapicie.

A teraz w drogę! Ruszajcie w Toruń szlakiem filmu.

Filmowe kalendarium Torunia

  • 1897 — pierwsze projekcje filmowe w Toruniu
  • 1904 — urodziny Heleny Grossówny
  • 1907 — pierwsze stałe kina w Toruniu: Wiktoria Park, Zentral Theater Thorn, Theater Lebenden Photographien
  • 1922 — urodziny Kazimierza Serockiego
  • 1929 — otwarcie pierwszej, toruńskiej wytwórni filmowej Marwin Film
  • 1931 — pierwszy film nakręcony w Toruniu, pełnometrażowa „Panienka z chmur”, reż. Bernard Marwiński
  • 1938 — „Ludzie Wisły” reż. Jerzy Zarzycki, Aleksander Ford
  • 1952 — urodziny Bogusława Lindy
  • 1953 — urodziny Grażyny Szapołowskiej (Bydgoszcz)
  • 1958 — „Zamach” reż. Jerzy Passendorfer
  • 1960 — „Kolorowe pończochy” reż. Janusz Nasfeter
  • 1964 — „Prawo i pięść” reż. Edward Skórzewski, Jerzy Hoffman
  • 1969 — „Czterej pancerni i pies”, odc. 6 „Most”, reż. Konrad Nałęcki, Andrzej Czekalski
  • 1970 — „Rejs” reż. Marek Piwowski
  • 1978 — „Wśród nocnej ciszy” Tadeusz Chmielewski
  • 1979 — „Wściekły”, reż. Roman Załuski
  • 1984 — „Rok spokojnego Słońca” reż. Krzysztof Zanussi
  • 1993 — „Wrony” reż. Dorota Kędzierzawska
  • 1998 / 2001 — „1409 – afera na zamku Bartenstein”, reż. Rafał Buks, Paweł Czarzasty, Kompania M3
  • 2001 — „Owoce miłości” reż. Marek Żydowicz
  • 2005 — zamknięcie kina studyjnego „Kopernik”
  • 2006 — „Kto nigdy nie żył” reż. Andrzej Seweryn
  • 2008 — zamknięcie kina studyjnego „Orzeł” (w 80-te urodziny kina)
  • 2008 — otwarcie studyjnego „Kina Centrum” w CSW Toruń
  • 2008 — „Jeszcze nie wieczór”, reż. Jacek Bławut
  • 2010 — zamknięcie „Naszego Kina”, ostatniego ze starych kin studyjnych Torunia
  • 2012 — „Panoptikon”, reż. Marcin Gładych
  • 2012 — „Dżej Dżej”, reż. Maciej Pisarek
  • 2012 – 2014 — „Lekarze”, serial TVN
  • 2015 — „Excentrycy, czyli po słonecznej stronie ulicy” reż. Janusz Majewski
  • 2015 — „Ziggy Dust” reż. Ryszard Kruk
  • 2016 – „Republika – narodziny legendy”, reż. Ryszard Kruk
  • 2017 – „Smugi”, reż. Marcin Gładych
  • 2017 – premiera strony Toruńskiej Trasy Filmowej
  • Co dalej? „Sky is the Limit!”